Wil je in bestaande relaties, met bestaande gedragsnormen, een goed gesprek voeren over klimaat, dan helpt het om je ervan bewust te zijn dat een gesprek zich op meer dan één niveau afspeelt. Meestal concentreer je je waarschijnlijk op de inhoud: een vakantie plannen, een doel bereiken tijdens een vergadering of informatie geven over klimaatverandering. Maar dat is alleen de oppervlakte, dat wat er boven tafel zichtbaar is. Wat zich daaronder afspeelt kan net zo belangrijk zijn en heeft aandacht nodig als je er een effectief gesprek van wil maken, waarin je in verbinding blijft met je gesprekspartner.
Vier gespreksniveaus
In elk gesprek kunnen we vier niveaus onderscheiden:
- inhoud
- emotie of stemming van de gesprekspartners
- hun agenda
- hun perceptie of beeld van elkaar.
We snappen dat je in het dagelijks leven niet voortdurend de vier niveaus in de gaten kunt houden. Intuïtief zul je echter al veel aanvoelen en deze opsplitsing kan helpen om, al is het maar achteraf, helder te krijgen wat maakte dat een gesprek lastig, stroef of zelfs contraproductief was. We geven hieronder drie voorbeelden met ‘ondertiteling’.
“Denk je wel aan het eten?”
Anna zegt thuis tegen haar vriend: “Denk je wel aan het eten?” Dit lijkt een simpele, feitelijke vraag. De emotie die eronder ligt is in dit geval irritatie, maar degene die de vraag stelt probeert dat te verbergen, want ze heeft geen zin in ruzie. Haar perceptie van haar partner is dat hij lui en nonchalant is; het is immers al laat en nou zit hij wéér zijn mail te checken. Haar agenda is om hem zover te krijgen dat hij gaat koken. Hij antwoordt: “Nee, niet echt.” Feitelijk klopt dat. Ook hij is geïrriteerd, omdat hij zich betrapt voelt. Zijn perceptie is: je doet alsof je mijn moeder bent, want je geeft me een standje. Zijn agenda is: geen gezichtsverlies lijden.
“Hé jongens, we hadden toch afgesproken om het licht uit te doen?”
Een paar jongens delen een studentenflat. Ze hebben afgesproken dat ze het licht uitdoen als ze een ruimte verlaten, maar als Johan de lege keuken in komt, zijn daar alle lichten aan. Hij gaat naar de gedeelde huiskamer en zegt: “Hé jongens, we hadden toch afgesproken dat we het licht uit zouden doen als we ergens niet zijn?” De inhoud is de afspraak over lichten, maar Johan is geïrriteerd en zijn toon is verwijtend. Zijn perceptie is dat het zijn vrienden allemaal niet uitmaakt en zijn agenda is dat ze zich zo zullen schamen dat ze er iets aan gaan doen. David antwoordt: “Relax gast, die paar minuten maken heus niet uit.” Davids emotie is weerstand en irritatie, zijn beeld van Johan is dat hij zich gedraagt als een baasje en zijn agenda is te laten zien dat hij niet met zich laat sollen.
“Denk je nou echt dat het zin heeft om daar bij stil te staan?”
Bij de koffieautomaat op het werk legt Maher naar aanleiding van het nieuws het verband tussen recente overstromingen en klimaatverandering. Karin daagt hem uit: “Denk je nou echt dat het zin heeft om daar bij stil te staan, of dat het in ons vermogen ligt er iets aan te doen?” Dit is een feitelijke vraag, maar Karin is gehaast, kritisch en ongeduldig. Haar perceptie van Maher is dat hij een naïeve Gutmensch is en haar agenda is om zichzelf ervan te overtuigen dat zij er echt niets aan kan doen.
Er is meer dan de inhoud
Wat deze voorbeelden laten zien, is dat het niets oplost als je uitsluitend focust op de inhoud. Het gesprek wordt een krachtmeting, je loopt het risico elkaar te kwetsen en allebei druip je af naar je eigen schuttersputje. Door je te focussen op de emoties en de stemming van het gesprek, en door die indien nodig te benoemen, kun je voorkomen dat het gesprek ontspoort.
Reflectie: wat gebeurde er in het gesprek?
Denk eens terug aan de gesprekken die je zelf hebt gevoerd over klimaatverandering en kijk of je kunt achterhalen wat er op de vier niveaus gebeurde.
Inhoud
- Waar had de ander het over?
- Waar had jij het over?
- Hadden jullie het over hetzelfde?
Emotie/stemming
- Hadden jullie dezelfde of verschillende emoties?
- Veranderden jullie gevoelens in de loop van het gesprek?
- Veranderde de stemming in de loop van het gesprek?
Agenda
- Wat probeerde je te bereiken?
- Wat probeerde de ander te bereiken?
- Hadden jullie dezelfde agenda?
- Veranderden jullie agenda’s in de loop van het gesprek?
Perceptie/beeld
- Wat was je beeld van de ander?
- Wat verwachtte je dat de ander van jou zou denken?
- Wat was het beeld dat de ander had van jou?
- Wat verwachtte de ander dat jij van diegene dacht?
- Veranderde de perceptie van jou of de ander in de loop van het gesprek?
Mooie gesprekken gewenst!
